Konya’nın altında yer kabuğu “damlıyor” başlıklı araştırma, İç Anadolu Platosu’nun milyonlarca yıldır yükseldiği gerçeğini çarpıcı bir şekilde gün yüzüne çıkarıyor. Ancak, bu yükselişin tam merkezinde yer alan Konya Havzası, tam tersine çökme gösteriyor. Nature Communications dergisinde yayımlanan bu ilginç çalışmanın liderliğini Toronto Üniversitesi’nden Julia Andersen üstlenirken, İstanbul Teknik Üniversitesi’nden Prof. Dr. Oğuz Hakan Göğüş ve Çanakkale 18 Mart Üniversitesi’nden Dr. Öğr. Üyesi Ebru Şengül Uluocak da ekibe destek verdi.
Araştırma, Konya Havzası’nın yüzeyinin neden çökme eğilimi gösterdiğini anlamak için uydu ölçümleri ve sismik verileri bir araya getiriyor. Uydu teknolojileri, yeryüzündeki milimetrik değişimleri tespit edebilirken, deprem dalgaları yerin derinliklerindeki farklı yoğunlukları ortaya koyuyor. Bu iki veri kaynağı bir araya getirildiğinde, Konya Havzası’nda dairesel bir çökme deseni gözlemlendiği sonucuna ulaşıldı. Andersen, bu durumu “Yüzeyin altında üst mantoda sismik bir anomali ve kalınlaşmış bir kabuk bulduk. Bu, burada yoğun malzemenin bulunduğu ve litosferik bir damlama sürecinin yaşandığını gösteriyor.” şeklinde özetliyor.
Yer kabuğunun “damlaması” nasıl gerçekleşiyor? Litosferin alt kısmındaki kaya malzemesi, olağandışı bir yoğunluk kazanıyor. Bu ağırlaşan kütle yerçekiminin etkisiyle aşağıya doğru sarkarak mantoya doğru “damlıyor”. Bu sarkan malzeme, üzerindeki yüzeyin taşıyamayacağı bir ağırlık oluşturunca çökme meydana geliyor ve bu durum çanak şeklinde bir havza oluşturuyor. Yoğun kütle tamamen derinlere battığında, yüzey bu yükten kurtuluyor ve yükselmeye başlıyor. İç Anadolu Platosu’nun son 10 milyon yılda yaklaşık 1 kilometre yükselmesi, tam olarak bu mekanizma ile açıklanıyor.
Araştırmanın ortak yazarı Russell Pysklywec, bu sürecin karmaşıklığını vurgulayarak, “Bu tek seferlik bir tektonik olay değil. İlk damlama, bölgede ardışık olayları tetiklemiş görünüyor. Konya Havzası’nın hızla çökmesinin sebebi bu zincirleme süreçten kaynaklanıyor.” diyor.
Ekip, teorilerini doğrulamak amacıyla laboratuvar deneyleri de gerçekleştirdi. Pleksiglas bir tank içinde, Dünya’nın iç yapısını taklit eden analog modeller kurarak, alt manto yerine silikon polimer sıvı, üst manto yerine ise kil karışımı kullanıldı. Bu modelde yoğun kısımların gerçekten sarkıp koptuğu gözlemlendi ve böylece litosferik damlama sürecinin fiziksel olarak tutarlı olduğu kanıtlandı.
Bu süreç yalnızca Konya’ya özgü değil; benzer bir mekanizma Güney Amerika’daki And Dağları’nda da tespit edildi. Kalın kabuklu ve yüksek ısıya sahip dağ platoları, bu tür damlamalar için uygun bir zemin sunuyor. Andersen, bulgularının yalnızca tek bir bölgeyle sınırlı kalmadığını, büyük tektonik olayların birbirine bağlı olduğunu belirtti: “Tek bir litosferik damlama, gezegenin iç yapısında zincirleme tektonik aktiviteleri tetikleyebilir.”
Araştırma, sadece Dünya için değil, başka gezegenlerde de önemli bilgiler sunuyor. Mars ve Venüs’te levha tektoniği bulunmamasına rağmen, bu gezegenlerin iç yapılarında ısı hareketi ve malzeme dolaşımı devam ediyor. Litosferik damlama, levha sınırları olmadan da gerçekleşebildiğinden, bu gezegenlerdeki büyük yüzey şekillerini anlamak için bilim insanlarına yeni bir perspektif kazandırıyor.
